Cách tiếp cận quá trình trong tổ chức hoạt động khám phá môi trường xung quanh cho trẻ mầm non


Cập nhật lần cuối vào 10/08/2021

ThS. Nguyễn Thị Hồng, Trường ĐHQT Hồng Bàng

Tò mò, khám phá, ham học hỏi và cố gắng tìm hiểu về mọi thứ xung quanh là bản tính của trẻ nhỏ. Nhờ bản tính đó, nhu cầu nhận thức của trẻ được hình thành. Giáo viên mầm non có nhiệm vụ nuôi dưỡng và phát triển hứng thú nhận thức, khơi dậy và phát huy tối đa những khả năng tiềm ẩn của trẻ. Bất cứ điều gì xung quanh trẻ đều mở cho trẻ cánh cửa vào thế giới bao la, rộng lớn hơn.

Tại sao giáo viên mầm non phải nuôi dưỡng trí tò mò cho trẻ trong suốt quá trình tổ chức hoạt động khám phá môi trường xung quanh? Hãy hình dung một đứa trẻ khi được nuôi dưỡng trí tò mò thì sẽ có những điểm đặc biệt sau:

Trẻ hiểu về thế giới xung quanh tốt hơn.
Trẻ biết lắng nghe và đối thoại tốt.
Trẻ biết mong muốn chia sẻ các sở thích đa dạng là chìa khóa mang lại niềm vui và sự mới lạ trong các mối quan hệ bạn bè.
Trẻ biết vượt qua sự lo lắng.

Trí tò mò của trẻ cùng với sự hỗ trợ và khuyến khích của giáo viên sẽ dẫn tới sự khám phá và tìm tòi thực sự.

Nguồn: MNTH Thiên Sa

Hiện nay, có rất nhiều cách tiếp cận và phương pháp dạy học chủ động, tích cực để giáo viên mầm non tổ chức hoạt động khám phá môi trường xung quanh (MTXQ) cho trẻ. Một trong những cách tiếp cận phù hợp với các quan điểm giáo dục tiên tiến trên thế giới và quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm tại Việt Nam, tác giả muốn chia sẻ trong nội dung bài viết- đó là cách tiếp cận quá trình (process of learning).

Thế nào là cách tiếp cận quá trình trong tổ chức hoạt động khám phá môi trường xung quanh cho trẻ mầm non?

“Khám phá môi trường xung quanh với trẻ mầm non không chỉ là học kiến thức mà còn là quá trình trẻ tìm hiểu, khám phá thế giới xung quanh” (Trần Thị Ngọc Trâm, Nguyễn Thị Nga). “Ta không nên dạy trẻ nhỏ khoa học, mà hãy để trẻ nếm trải nó” (Jean Jacques Rousseau). Đối với trẻ mầm non, tìm hiểu về MTXQ chính là học cách suy nghĩ, học cách suy luận. Điều đó cũng có nghĩa là trẻ cần được lôi cuốn vào các quá trình như: quan sát, so sánh, phân loại, thử nghiệm, phỏng đoán, suy luận…

Như vậy, Cách tiếp cận quá trình (process of learning) trong tổ chức hoạt động khám phá MTXQ cho trẻ mầm non là cách tiếp cận lấy nền tảng là đặc tính tò mò tự nhiên vốn có của trẻ để giáo viên dẫn dắt trẻ đến quá trình tìm kiếm và xây dựng kiến thức mới một cách tích cực, chủ động.

Cách tiếp cận quá trình dựa trên học thuyết kiến tạo được xây dựng bởi các nhà giáo dục nổi tiếng như John Dewey, Piaget, Vygotsky. Theo đó, việc học không nên xem là một quá trình ghi nhớ một cách thụ động, cũng không phải là một quá trình thu nhận kiến thức có sẵn. Mà trái lại, việc học phải là một quá trình chủ động, được xây dựng dựa trên nền tảng của sự trải nghiệm, khám phá trực tiếp.

Lợi ích tích cực của dạy học theo cách tiếp cận quá trình trong tổ chức hoạt động khám phá MTXQ cho trẻ mầm non:

  • Giúp trẻ có thể học sâu (deep learning) các kiến thức về MTXQ, nâng cao nhận thức cao hơn thay vì chỉ có nhớ và hiểu, mà còn hướng đến phân tích, tổng hợp và đánh giá.
  • Rèn luyện cho trẻ các kỹ năng cần phải có để thích ứng trong thế kỷ 21, trong đó bao gồm kỹ năng giải quyết vấn đề, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng ra quyết định và tư duy sáng tạo.
  • Khuyến khích cho trẻ được làm việc theo nhóm, tương tác với lớp học, tương tác với các bạn, tương tác với giáo viên thông qua một quá trình cùng đi tìm lời giải cho một câu hỏi, hay đi tìm giải pháp cho một vấn đề.
  • Phát triển tư duy phản biện cho trẻ thông qua các quá trình thảo luận, tương tác, các nội dung thảo luận mang tính chất chia sẻ, xây dựng và tích cực.
  • Giúp cho trẻ hiểu được bản chất của khoa học (nature of science) thông qua cách làm việc giống như một nhà khoa học thực thụ, trong đó trẻ phải trải qua các giai đoạn làm việc chặt chẽ và hệ thống.
  • Kích thích trí tò mò và đam mê khoa học, khám phá mọi thứ xung quanh của trẻ thông qua các hoạt động trải nghiệm thực tế (hands-on activities)
  • Giúp trẻ thấy được sự gần gũi giữa những gì trẻ được học về môi trường xung quanh với thực tế cuộc sống xảy ra xung quanh trẻ, để từ đó giúp trẻ biết vận dụng và giải quyết các vấn đề trong thực tiễn.

Trên thực tế, tổ chức hoạt động khám phá môi trường xung quanh thường được giáo viên mầm non dạy cho trẻ qua cách chứng minh, giảng giải các sự việc và các khái quát hóa- cách tiếp cận kết quả hơn là qua các hoạt động tìm tòi, khám phá, trải nghiệm của trẻ – cách tiếp cận quá trình.

Để hiểu rõ hơn về việc vận dụng cách tiếp cận quá trình trong tổ chức hoạt động khám phá MTXQ cho trẻ, chúng ta đến với hai lớp học được giáo viên mầm non tổ chức theo hai cách tiếp cận khác nhau:

Lớp học 1

Trẻ ngồi vòng tròn xung quanh cô, cô giáo đang thể hiện cho các trẻ thấy cô thả quả cam vào nước. Cô giáo hỏi trẻ: “Các con thấy quả cam nổi hay chìm?” Nếu trẻ trả lời quả cam nổi, cô giáo sẽ khen: “đúng rồi” hoặc “các con giỏi lắm”. Sau đó cô giáo cho quả xoài vào nước và hỏi tương tự. “Các con thấy quả xoài chìm hay nổi?” Trẻ sẽ trả lời: “Dạ chìm”. Cô khen “Các con trả lời đúng rồi”, “Giỏi quá”, “Cùng vỗ tay khen cả lớp mình nào”.

Một số quả khác cô cũng tiến hành với hoạt động tương tự. Cô giáo cung cấp kiến thức cho trẻ tại sao quả xoài chìm, quả cam nổi. Ở lớp học này, trẻ là người học thụ động khi quan sát cô giáo thực hiện và nghe cô giáo giải thích về đặc tính chìm nổi của một số loại quả. Cô giáo chỉ chú trọng vào việc cung cấp kiến thức cho trẻ. Trẻ chỉ có nhiệm vụ duy nhất là tập trung vào việc ghi nhớ, trẻ không có cơ hội được học qua trải nghiệm trực tiếp. Giáo viên ở lớp học thứ nhất sử dụng cách tiếp cận kết quả để tổ chức hoạt động khám phá MTXQ cho trẻ.

Lớp học 2

Cô giáo tạo tình huống hôm nay có một số bạn quả đến thăm lớp: xoài, cam, mận (có thể sử dụng mận Hà Nội). Cô nói các bạn quả này đã phải trải qua một quãng đường khá xa nên bây giờ các bạn rất buồn ngủ. Trước khi cho các bạn quả đi ngủ cô nhờ các con tắm cho các bạn quả để giúp bạn quả ngủ ngon hơn.

Trẻ cùng nhau chuẩn bị một số dụng cụ đựng nước. Trẻ cho tất cả các bạn quả vào tắm và phát hiện có quả chìm, có quả nổi. Một trẻ nói: “Cô ơi con thấy bạn cam nổi”. Trẻ khác: “Cô ơi con thấy bạn xoài chìm dưới nước”. Một trẻ khác nói với bạn: “Đúng rồi, mình cũng thấy quả xoài chìm nghỉm”.

Cô giáo đặt câu hỏi cho trẻ: “Tại sao quả cam nổi mà quả xoài lại chìm?” Nhiều trẻ trả lời: “Dạ vì xoài nặng hơn cam”. Cô giáo gợi ý “Các con thử cầm hai quả lên so sánh xem có đúng như các con nghĩ không”. Trẻ cầm hai quả lên so sánh và nói: “Đúng rồi cô ơi, con thấy quả xoài nặng hơn quả cam”. Một trẻ nghe bạn nói vậy liền nói: “Mình biết ngay mà, vì xoài nặng hơn nên xoài chìm”.

Hình 1: Tại sao cam nổi xoài chìm?

Cô giáo tiếp tục: “Cô biết có một loại quả nhẹ hơn quả cam những vẫn chìm. Các con tìm thử xem trong các loại quả này quả nào nhẹ hơn quả cam”. Trẻ cùng quan sát, so sánh và tìm được quả mận (mận Hà Nội).
Cô giáo cho trẻ thả quả mận vào nước và yêu cầu trẻ quan sát. Nhiều trẻ ngạc nhiên: “Ôi sao quả mận nhẹ hơn quả cam mà vẫn chìm nhỉ?”. Các trẻ khác cũng có cùng thắc mắc. Một trẻ phát hiện reo lên: “A vì quả cam biết bơi!”. Cô giáo lại hỏi tiếp cả lớp: “Tại sao quả cam lại biết bơi?”. Trẻ trả lời theo kiến thức và kinh nghiệm mà trẻ biết. Cứ như thế lớp học rôm rả với rất nhiều ý kiến của các bạn nhỏ.

Hình 2: Tại sao mận nhỏ, nhẹ thì chìm? Còn cam thì lại nổi?

Cô giáo giải thích cho trẻ: “Quả cam nổi vì lớp vỏ của quả cam có nhiều túi khí, giống như một cái phao, cái phao đó sẽ giúp nâng quả cam nổi lên. Các con thấy có giống cái áo phao các con thường mặc khi các con đi bơi không? Khi đi bơi nếu các con không biết bơi mà các con không muốn mình bị chìm thì các con sẽ làm gì?” Trẻ suy luận và trả lời: “Phải mặc áo phao khi xuống nước”.

Chỗ này nhấn mạnh thêm cho giáo viên mầm non, với những trẻ có tâm lí sợ xuống nước, sợ chìm, sợ không nổi được, sợ không dám học bơi… thì chính những hoạt động trải nghiệm như vậy sẽ trở thành những kiến thức vô cùng tuyệt diệu dành cho trẻ. Một khi hiểu được nguyên lý chìm nổi thì trẻ sẽ trở nên mạnh dạn hơn, tự tin hơn rất nhiều.

Quay trở lại với lớp học thứ hai, lúc này cô giáo dùng dao gọt bỏ vỏ quả cam. Cô cho trẻ thả quả cam đã gọt vỏ vào nước rồi yêu cầu trẻ quan sát. Và đây là kết quả trẻ quan sát được:

Cô giáo cho trẻ quan sát và trực tiếp chạm vào vỏ quả cam để thấy được tính xốp của vỏ, trên vỏ quả cam có rất nhiều lỗ nhỏ li ti tạo thành các túi khí. Đó chính là chiếc áo phao kì diệu của bạn cam.

Hình 3: Tại sao bạn cam có vỏ thì nổi? Bạn cam không vỏ lại chìm?

Hình 4: Chiếc áo phao kì diệu của bạn cam

Cô giáo tiếp tục đưa ra một thử thách: giải cứu bạn cam bị chìm. 

Cô hỏi trẻ: “Theo các con, để giải cứu được bạn cam nổi lên, mình sẽ làm như thế nào?” Một trẻ nhanh ý trả lời: “Con sẽ chế tạo cho bạn ấy một chiếc áo phao mới”. Cô giáo: “Cô thấy ý tưởng của bạn rất hay”. Cô hỏi tiếp: “Vậy các con sẽ tạo áo phao cho bạn cam bằng cách nào?” Có trẻ trả lời dùng vỏ quả cam để may lại áo phao, có trẻ thì muốn dùng bóng nhựa để thiết kế áo phao, có trẻ lại muốn dùng chai nhựa, trẻ khác lại nói dùng miếng xốp để cứu quả cam nổi lên mặt nước…Giáo viên ghi nhận hết các ý kiến của trẻ và phân nhóm: những trẻ có cùng ý tưởng về chung một nhóm. Với cách tiếp cận quá trình, giáo viên mầm non phải khuyến khích trẻ tích cực học bằng những câu hỏi mở, khuyến khích các ý tưởng của trẻ và đặc biệt giáo viên phải biểu lộ sự quan tâm, hào hứng với những gì trẻ nghĩ, trẻ có thể làm. 

Lớp học thực sự rất sôi nổi, trẻ thảo luận và tương tác với nhau rất tích cực. Đôi lúc xảy ra mâu thuẫn và cãi vã, nhưng hơn hết trẻ học được kỹ năng lắng nghe, kỹ năng thỏa thuận, kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng giải quyết vấn đề. Trẻ lúc này như những nhà khoa học thực thụ, cùng nhau nghiên cứu và cố gắng đến cùng vì một mục đích chung: Làm siêu anh hùng giải cứu quả cam. Giáo viên ở lớp học thứ hai sử dụng cách tiếp cận quá trình để tổ chức hoạt động khám phá MTXQ cho trẻ. 

Với cách tiếp cận quá trình trong tổ chức hoạt động khám phá MTXQ cho trẻ mầm non, trẻ được chủ động và tích cực đi tìm kiến thức. Kiến thức được xây dựng từng bước trong suốt quá trình thực hành và trải nghiệm của trẻ. Sẽ không còn khái niệm giáo viên truyền đạt kiến thức (knowledge transfer) có sẵn của mình cho trẻ, mà giờ đây giáo viên sẽ hỗ trợ trẻ đi tìm, xây dựng kiến thức (knowledge construction) và sáng tạo kiến thức (knowledge creation). Đó cũng là một thách thức của giáo viên mầm non hiện nay.

Hình 5: Giải cứu thành công quả cam

Tài liệu tham khảo

  • Nguyễn Thành Hải (2020). Giáo dục STEM/ STEAM – Từ trải nghiệm thực hành đến tư duy sáng tạo. NXB trẻ, in lần thứ 4.
  • Trần Thị Ngọc Trâm & Nguyễn Thị Nga (2013). Các hoạt động khám phá khoa học của trẻ mầm non (chương trình GDMN mới). NXBGD
  • Hoàng Thị Phương (2006). Khơi dậy tiềm năng trí tuệ của sinh viên khoa GDMN trong dạy học phần “Phương pháp hướng dẫn trẻ làm quen với môi trường xung quanh”. Tạp chí Giáo dục, số 152.
  • Yoon, J., & Onchwari, J.A. (2006). Teaching young children science: Three key points. Early Childhood Education Journal, 33 (6), 419-423.
    Mooney, Carol Garhart (2005). Theories of Childhood: An introduction to Dewey, Montessori, Erikson, Piaget & Vygotsky. Pearson Publishers.


Liên hệ chúng tôi ngay: 0938.69.2015 - 0964.239.172