Nuôi dưỡng và phát triển kỹ năng quan sát cho trẻ nhỏ


Cập nhật lần cuối vào 17/08/2021

Ths. Hoàng Thị Mai, Trường ĐHQT Hồng Bàng

Thời đại phát triển, xã hội văn minh hơn, nhu cầu cuộc sống tăng lên không ngừng. Thách thức đó đòi hỏi giáo dục phải có trách nhiệm đào tạo nguồn nhân lực trẻ có kiến thức mới, tầm nhìn mới nhằm đáp ứng cho xã hội. Chương trình giáo dục luôn được cải tiến, cập nhật những quan điểm và phương pháp giáo dục tân tiến. Hiện nay cụm từ “lấy trẻ làm trung tâm, giáo dục tích cực, Steam…” được nói nhiều trên báo chí, diễn đàn giáo dục…Tuy nhiên, tôi cảm thấy chúng ta đã có phần hơi “ hăng say” khi bàn đến những vấn đề to tát nhưng đã bỏ quên những vấn đề tối căn bản cho sự phát triển nhận thức của trẻ. Ví dụ, chúng ta đã có vẻ “lạnh nhạt” với vai trò vô cùng quan trọng của kỹ năng quan sát mà đứa trẻ cần được nuôi dưỡng, phát huy ngay từ thủa ấu thơ. Nếu kỹ năng quan sát không được vun đắp, kích thích hoạt động thì liệu rằng những luận điểm về giáo dục lấy trẻ làm trung tâm, giáo dục tích cực, phương pháp Steam… có được phát triển đúng nghĩa?

VẬY QUAN SÁT LÀ GÌ ?

Chúng ta có thể hiểu: “Quan sát là khả năng trẻ nhận biết thế giới bằng các giác quan: nhìn thấy, nghe thấy, ngửi thấy, sờ mó thấy, nội cảm thấy. Rèn luyện năng lực quan sát còn góp phần bổ sung cho 2 kỹ năng nghe, đọc, giúp trẻ tăng thêm vốn sống, vốn hiểu biết, tăng vốn từ, rèn kỹ năng sống cho bản thân”

TẠI SAO KHẢ NĂNG QUAN SÁT LẠI QUAN TRỌNG?

Quan sát là một hoạt động của trí tuệ và diễn ra theo một quá trình, kỹ năng quan sát rất quan trọng đối với con người trong cuộc sống. Quan sát đòi hỏi sự chú ý và nhận thức của người quan sát. Nhờ có kỹ năng quan sát mà trẻ phát triển:

Chú ý và ghi nhớ nhiều hơn

Quan sát bổ sung cho tập trung tiếp nhận thông tin từ bên ngoài. Quan sát là một hình thức khác của lắng nghe. Một sự quan sát chính xác và nhạy bén có thể cung cấp thêm thông tin về những gì tiềm ẩn bên trong những điều được nói ra.
Kỹ năng quan sát tốt giúp trẻ học hỏi được nhiều điều hơn trong cuộc sống. Không chỉ nhìn một chi tiết kỹ càng mà ta còn thấy được các sự việc liên quan, xâu chuỗi chúng thành vấn đề. Chẳng hạn như khi nhìn ngắm một vườn hoa, trẻ không chỉ thấy có những loài hoa gì, màu sắc như thế nào mà còn phân biệt lá của cây hoa, biết được hướng mọc của từng loài hoa, hướng gió thổi. Trẻ so sánh và nhận thấy sự giống nhau và khác nhau của một số bông hoa dựa vào đặc điểm bên ngoài.

Kỹ năng phân tích và đưa ra quyết định

Từ việc quan sát kỹ lưỡng sự vật, hiện tượng, trẻ em sẽ ghi nhớ và xâu chuỗi những điều liên quan, dần dần nhận ra bản chất vấn đề. Đây là yếu tố quan trọng để đưa ra những phân tích cũng như quyết định nhanh chóng giúp giải quyết công việc. Làm thế nào để chọn lựa đúng các hình giống nhau về màu, hình dạng, kích thước theo yêu cầu của người lớn? Trẻ phải quan sát bằng mắt, lựa ra các hình giống về màu, hình dạng nhưng để biết kích thước có trùng nhau, trẻ phải xếp chồng các hình lên nhau rồi mới đưa ra quyết định cuối cùng.

Làm thế nào để nhận ra đấy là người xấu? Trẻ quan sát và nhận ra những dấu hiệu: người đó luôn có những lời “bóng gió” về cơ thể của trẻ, nhìn chằm chằm, chỉ trỏ và cố tình đụng chạm vào những bộ phận kín của trẻ, làm trẻ bối rối, sợ hãi, lén gặp trẻ khi không có bố mẹ bên cạnh để cho xem hình, video “người lớn”. Trẻ nhận ra kẻ đó là người không tốt. Trẻ sẽ quyết định nhanh và nói to “Không được đụng vào cháu “khi người đó có ý định hành động xấu với trẻ.

Nâng cao kỹ năng giao tiếp

Nhờ có kỹ năng quan sát tốt, trẻ học hỏi được nhiều điều và hiểu rõ hơn về con người, địa điểm, sự kiện, đưa ra những đánh giá, phân tích và quyết định đúng đắn. Khi kiến thức được mở mang, trẻ sẽ trở nên tự tin hơn, đồng thời có nhiều kinh nghiệm để dễ dàng tương tác với mọi người, góp phần nâng cao kỹ năng giao tiếp. Quan sát là một hoạt động của tinh thần, nó giúp chúng ta ý thức về những góc độ khác của giao tiếp.

NHỮNG PHƯƠNG PHÁP RÈN LUYỆN KHẢ NĂNG QUAN SÁT CỦA TRẺ

Quan sát là một trong những kĩ năng rất quan trọng trong công việc, cuộc sống. Đối với trẻ em, cha mẹ nên rèn luyện khả năng quan sát ngay từ khi trẻ còn nhỏ. Các bài học quan sát không chỉ giúp trẻ phát triển tư duy, rèn luyện sự tập trung, mà còn tăng cường sự linh hoạt giữa mắt và tay. Chính vì vậy các cha mẹ hãy cố gắng thực hành rèn luyện năng lực quan sát cho trẻ.

1.Màu sắc

Việc trang trí phòng cho trẻ sơ sinh bằng các màu sắc tươi sáng, có nhiều tranh ảnh, đồ vật được xem như là bước đầu tiên mà bố mẹ có thể chuẩn bị trong hành trình giúp tăng khả năng quan sát cho trẻ. Mặc dù khi 1, 2 tháng tuổi trẻ chưa thể nhìn thấy những màu sắc xung quanh nhưng việc trang trí này sẽ phát huy tác dụng khi trẻ lớn hơn một chút.

Khi trẻ 1, 2 tháng tuổi mỗi ngày bạn nên cho trẻ nhìn vào 1 bức hình kẻ sọc đen trắng khoảng 3 phút, thực hiện trong vòng 1 tuần. Nhìn vào bức hình sọc trắng đen này sẽ giúp khả năng tập trung của trẻ tăng lên, sau này khi quan sát trẻ sẽ tập trung hơn vì đây sẽ trở thành phản xạ ăn sâu vào tiềm thức trẻ. Khi trẻ lớn hơn khoảng 6, 7 tháng, bạn thay ảnh sọc trắng đen bằng ảnh khác (ảnh hình học đơn giản) có màu sắc đậm, tương phản để trẻ nhìn.

2. Tạo hứng thú và mục đích quan sát cho trẻ

Quan sát là phương thức học hỏi quan trọng của trẻ nhỏ. Tuy nhiên, với vốn kinh nghiệm và hiểu biết còn hạn chế, trẻ chưa thể xây dựng phương pháp tự quan sát có hiệu quả, mà cần được người lớn hướng dẫn. Điều quan trọng ở đây là, người lớn phải kích thích trẻ hoạt động, tạo điều kiện cho trẻ hoạt động, gây hứng thú để trẻ có nhu cầu hoạt động, nhu cầu “khám phá” những “bí ẩn” của đồ dùng, đồ chơi. Quan sát đứa trẻ 2 -3 tuổi, ta thấy, trẻ rất thích thú khi tìm ra được công dụng của nhiều đồ dùng trong nhà: thìa để xúc cơm, cốc để uống nước… Mặt khác, khi hướng dẫn trẻ luyện các giác quan, cần tập cho trẻ biết cách quan sát và nhận ra đồ vật, phân biệt vật này với vật kia theo một dấu hiệu nào đó (màu sắc, hình dáng, âm thanh…), cho trẻ được trực tiếp thao tác với đồ vật (không làm thay trẻ), hướng dẫn bằng lời kèm theo minh hoạ, làm mẫu để trẻ bắt chước. Nếu trẻ chưa tự thao tác được, người lớn cần cùng làm với trẻ; cần làm giàu vốn sống của trẻ bằng cách cho trẻ tham gia nhiều vào việc nghe, nhìn, ngửi, nếm, sờ mó, cầm nắm… Bố mẹ nên tập cho trẻ gọi tên các đồ vật, con vật mà trẻ thấy được. Nên dạy trẻ từ từ tránh nhồi nhét quá nhiều thứ cùng một lúc. Sau khi trẻ biết được hình dáng và tên gọi của mọi vật và đã bắt đầu nhận biết được hầu hết mọi vật (3-4 tuổi), bạn nên thường xuyên đưa những câu hỏi khác nhau, VD: hỏi trẻ xem trong vườn nhà cây nào cao nhất, cây nào có lá dài nhất, hoa nào đẹp nhất, con gì hút mật, … Trẻ tự đi tìm lời giải đáp đồng nghĩa với việc trẻ phải quan sát tỉ mỉ, kỹ lưỡng mới tìm ra sự khác biệt giữa các loài cây, loài hoa trong vườn, khi đó trẻ mới trả lời được những câu hỏi bố mẹ đưa ra. Trong quá trình tìm tòi, quan sát trẻ sẽ biết thêm nhiều điều, hiểu rõ hơn về thế giới xung quanh và đây cũng là động lực thúc đẩy trẻ tiếp tục tìm tòi, khám phá thế giới xung quanh, giúp tăng khả năng quan sát cho trẻ.

3. Giúp trẻ mở rộng vốn sống

Khuyến khích, hướng dẫn trẻ vận dụng những kinh nghiệm có được trước đây vào quá trình quan sát. Từ đó, trẻ xác định được mối liên hệ giữa các sự vật, hiện tượng mà trẻ đã nhận biết trước đó. Vì vậy, cần tạo cho trẻ biết liên hệ theo sự gần gũi không gian, sự đồng dạng, theo môi trường tồn tại, hoặc theo quan hệ nhân quả. Chẳng hạn, khi trẻ chuẩn bị thăm một khu vườn, cha mẹ hướng dẫn trẻ xem xét, phân nhóm cây theo kích thước cao hay thấp, theo loài như thân leo hay thân cỏ, có điểm khác gì so với cây thân gỗ…
Cùng quan sát với trẻ, cha mẹ khéo léo cung cấp cho trẻ những kiến thức mới về vấn đề trẻ quan tâm, giúp trẻ nâng cao vốn hiểu biết cho bản thân. Mức độ, khả năng quan sát của trẻ còn phụ thuộc rất nhiều vào tầm nhìn, vốn hiểu biết của trẻ. Các trẻ có kiến thức nghèo, khả năng quan sát tất nhiên sẽ hạn chế. Cùng quan sát một hiện tượng, có trẻ có thể phát hiện được rất nhiều đặc điểm, tìm ra được nhiều điều mới lạ, nhưng có trẻ lại chỉ nói được mấy chi tiết đơn điệu, nhàm chán khiến trẻ không muốn tiếp tục quan sát.
Cần cho trẻ được ra ngoài, đi đây đi đó nhiều hơn. Một đứa trẻ suốt ngày ở trong phòng khả năng quan sát sẽ kém hơn những đứa trẻ được ra ngoài nhiều hơn. Cùng một sự vật, hiện tượng có trẻ quan sát được nhiều, có trẻ quan sát được ít, điều này phụ thuộc vào trí thức và sự hiểu biết của trẻ. Trẻ được nghe kể chuyện, tập kể chuyện, được giao tiếp trò chuyện với bố mẹ, người thân, bạn bè nhiều sẽ có nhiều vốn từ để diễn đạt những điều nhìn thấy, nghe thấy, sờ thấy, ngửi thấy, cảm thấy một cách thuận lợi và sáng tạo. Trẻ có vốn từ nghèo, nói không lưu loát sẽ gặp khó khăn trong khi quan sát và diễn đạt. Có thể nói quan sát là cơ sở của sự hiểu biết và kinh nghiệm và chính hai tác nhân này sẽ có tác dụng nâng cao khả năng quan sát.

4. Người lớn sẵn sàng trả lời câu hỏi và khuyến khích trẻ hỏi

Trong quá trình quan sát thế giới xung quanh, trẻ thường có những vướng mắc và đặt ra nhiều câu hỏi rất thú vị. Chẳng hạn: “Tại sao khi đi trên xe con thấy cây cũng chạy theo?” hay “Tại sao tảng băng rất nặng nhưng lại nổi được trên mặt nước?”, “Giọt sương từ đâu đến?”, “Sao kiến biết gọi bạn nó tới hộp đường?”, “Sao bố mẹ được ngủ chung mà con lại phải ngủ riêng?”… Trước những câu hỏi ngộ nghĩnh, thậm chí là “ hóc búa” của trẻ, các bậc cha mẹ nên tìm cách trả lời một cách phù hợp nhằm thỏa mãn trí tò mò của trẻ. Ngược lại, nếu bậc phụ huynh nào khó chịu, thiếu kiên nhẫn hoặc làm lơ không trả lời có thể sẽ khiến trẻ mất hứng, làm nguội lạnh sự hứng thú quan sát và suy nghĩ của trẻ với sự việc xung quanh, có khi lại vô tình khuyến khích trẻ tìm câu trả lời ở những nguồn bố mẹ không kiểm soát được.

5. Hướng dẫn trẻ phương pháp viết nhật ký quan sát

Đây là phương pháp tăng khả năng quan sát cho trẻ hiệu quả nhất. Đối với trẻ nhỏ khuyến khích trẻ vẽ lại những điều trẻ nhớ, nhìn thấy và sau đó kể lại. Bức tranh dù “ loằng ngoằng “ nhưng khi trẻ kể lại đều được bố mẹ tôn trọng.

6. Trò chơi lắp ghép

Khi trẻ còn nhỏ bạn nên cho trẻ chơi trò chơi ghép hình đơn giản như tìm hai hình giống nhau, cho 1 mảnh ghép còn thiếu… Từ các trò chơi như thế này, trẻ sẽ tự vận dụng khả năng quan sát để biết được hình dáng của mọi vật và tự tìm được đáp án cho trò chơi.

Có rất nhiều bài tập giúp phát triển kỹ năng quan sát của trẻ theo độ tuổi. Mong bố mẹ sẽ tìm hiểu và ứng dụng cho con của mình phù hợp. Kỹ năng quan sát được phát triển từ nhỏ và đúng phương pháp sẽ góp phần nuôi dưỡng phát triển trí tò mò khám phá, suy luận giải quyết vấn đề một cách sâu sắc, thông minh. Chúc bố mẹ thành con với đứa con yêu dấu của mình.


Liên hệ chúng tôi ngay: 0938.69.2015 - 0964.239.172