Nghe phê phán với Mô hình SIER


Cập nhật lần cuối vào 30/07/2021

TS. Đỗ Mạnh Cường, Trường ĐHQT Hồng Bàng

Khi có một mô hình, người ta dễ dàng hình dung cách cụ thể, trực quan/trực cảm về sự vật hiện tượng (khái niệm, quá trình). Có một mô hình giúp hình dung, hiểu về quá trình nghe phê phán một cách dễ dàng, đó là mô hình SIER.

Khi có một mô hình, người ta dễ dàng hình dung cách cụ thể, trực quan/trực cảm về sự vật hiện tượng (khái niệm, quá trình). Có một mô hình giúp hình dung, hiểu về quá trình nghe phê phán một cách dễ dàng, đó là mô hình SIER (Ross, 1983, p.99).

SIER được ghép từ bốn chữ cái đầu của bốn từ: Sense – Interpret – Evaluate – React, nghĩa là Tiếp nhận – Hiểu – Đánh giá – Hành động.

Mô hình SIER cho biết quá trình nghe phê phán diễn ra như thế nào. Mô hình này bắt đầu bằng việc nghe thấy (hearing). Hình 1 chỉ rõ 4 bước: tiếp nhận, hiểu, đánh giá, và phản ứng của mô hình SIER.

Sau đây chúng ta sẽ thảo luận từng bước trong mô hình và những trở ngại cần phải vượt qua để nghe phê phán một cách hiệu quả, tích cực.

Bước thứ nhất: Tiếp nhận. Hoạt động đầu tiên khi nghe phê phán là tiếp nhận (thông qua các giác quan), hay đơn giản là nghe thấy.

Ở bước này, người nghe có thể gặp phải nhiều trở ngại và cần phải vượt qua để đi đến bước kế tiếp. Những trở ngại này có thể xuất phát từ người nói, môi trường xung quanh, hay người nghe.

Ví dụ, từ người nói có thể là những trở ngại do âm lượng quá nhỏ, quá lớn hay phát âm không rõ ràng; từ môi trường là những trở ngại do tiếng ồn, tiếng dội, những sự kiện khác hấp dẫn diễn ra xung quanh; những trở ngại xuất hiện ở trong chính người nghe có thể là do trạng thái tâm lý không tốt khi đang có chuyện lo lắng quá mức gây mất tập trung.

Bước thứ hai: Hiểu. Sau khi đã nhận được các thông tin về thông điệp, bước tiếp theo là cần hiểu được đúng điều (tinh thần) mà thông điệp muốn chuyển tải. Bước này liên quan đến mức nghe hiểu.

Trở ngại cho việc nghe hiểu có thể do nhiều nguyên nhân, chẳng hạn do ngôn ngữ sử dụng cũng như cách sử dụng ngôn ngữ, hay việc sử dụng các thuật ngữ chuyên môn, tiếng lóng.v.v. Chính vì thế, trong một bài thuyết trình, giảng viên cần phải định nghĩa, giải thích hoặc giới hạn cách hiểu của các thuật ngữ quan trọng (nhất là các thuật ngữ mới). Cách phát âm hay sử dụng các từ địa phương cũng có thể gây khó khăn cho việc hiểu được, hiểu đúng nội dung thông điệp. Chính vì thế, cách nói, giọng nói khi trình bày cũng cần khác với cách nói chuyện thường ngày giữa những người đã quen giao tiếp với nhau.

Bước thứ ba: Đánh giá. Khi đã hiểu (một phần hoặc toàn bộ) nội dung thông điệp, như một phản ứng tự nhiên, hầu hết người nghe sẽ chuyển sang giai đoạn kế tiếp: đánh giá thông điệp.

Đánh giá thông điệp là phán xét điểm mạnh, điểm yếu của nó, từ đó xác định thái độ tán thành hay phản đối, thích hay không thích đối với thông điệp và người nói.

Kết quả đánh giá thông điệp xác định thái độ tiếp theo của người nghe đối với nội dung trình bày và do đó sẽ xác định hoạt động tiếp theo của người nghe. Tùy thuộc vào đánh giá của người nghe đối với thông điệp, họ sẽ có thái độ thích thú/tán đồng/quan tâm hay chán nản/chống đối/thờ ơ với nội dung trình bày và bày tỏ thái độ ấy qua các hoạt động.

Khó khăn chủ yếu ở bước này là đạt được sự đánh giá khách quan để từ đó có thái độ thích hợp. Để khắc phục khó khan này, điều quan trọng phải giữ là: tránh định kiến đối với người trình bày. Định kiến với người trình bày (nói) là một trong những rào cản tâm lý lớn nhất không chỉ cho việc nghe mà còn cho việc học hành, đối thoại.v.v.

Theo chiều khác, những khẳng định trước (kết luận trước) đối với chủ đề thuyết trình cũng là một sự trở ngại. Một khi có sự khẳng định trước về kết luận cá nhân đối với chủ trình bày, thì điều đó sẽ đóng tất cả các khả năng lắng nghe của người nghe. Khi đó, ngay từ đầu nơi người nghe sẽ diễn ra trong đầu những tranh luận/tranh cãi cá nhân với người nói thay vì đánh giá về bài thuyết trình. Ví dụ, nếu khi nghe ông M trình bày về “Dịch vụ giáo dục” mà ông K đã khẳng định rằng “không bao giờ có thể chấp nhận tư tưởng kinh doanh trong giáo dục” thì ông K sẽ có thể không đủ tỉnh táo, không đủ sang suốt để nghe các điều mà ông M trình bày trước khi đánh giá. Nếu ông K lắng nghe ông M và giữ sự nhận xét của mình đến khi kết thúc, anh ta mới có thể sẽ có sự đánh giá hiệu quả.

Bước thứ tư: Phản ứng. Bước cuối cùng trong mô hình SIER là phản ứng. Sau khi bạn đánh giá một vấn đề, hình thành một thái độ (nội tâm) đối với bài trình bày, người nghe sẽ đi đến một phản ứng (thể hiện qua hành vi/hành động) để bày tỏ thái độ ấy.

Phản ứng lại một vấn đề, cũng là xác định giá trị của nó đối với người nghe. Phản ứng của người nghe cũng là thông tin để chỉ ra hai điều: thứ nhất, người nghe có thấy hiểu rõ thông điệp không? và thứ hai, thông điệp này có lợi gì cho những người khác trong phòng này như thế nào?

Những trở ngại ở bước này là khuynh hướng phủ định sự giao tiếp (thông qua bài trình bày) này không có giá trị nào hết. Cũng phải vượt qua trở ngại của việc phán đoán rằng thông điệp này (từ bài trình bày) cũng không có giá trị cho những người khác đã nghe nó.

Thực tế, nếu lắng nghe một cách tích cực với thái độ tích cực, người nghe sẽ luôn “học hỏi” được điều gì đó từ bài trình bày. Ví dụ, biết được một số vấn đề mới, ý tưởng mới, hay quy trình mới; nhận được những thông tin, bằng chứng, dữ liệu mới; hay ít ra cũng biết thêm về những tư tưởng và lối tiếp cận khác với mình và các dữ liệu của nó.

Một giá trị khác mà người nghe tích cực luôn nhận được từ bài trình bày (đôi khi có thể học được cách tự nhiên) là bài học về cách thức trình bày hiệu quả hoặc những sai sót có thể làm cho bài trình bày kém thuyết phục.

Mô hình SIER cho thấy nhiều điểm quan trọng. Trước hết mô hình này cho biết cách nghe như thế nào (bước 1), sau đó nó chỉ rõ phải lắng nghe như thế nào đối với những mức độ khác nhau, và cuối cùng cho biết đâu là nguyên nhân khiến cho việc nghe phê phán bị thất bại.

Qua các bước của mô hình SIER và những trở ngại gặp phải, có thể hiểu tại sao không phải lúc nào ta cũng thành công trong việc nghe. Tuy nhiên, nghe phê phán không phải lúc nào cũng cần thiết. Một người nghe hiệu quả là phải xem xét mục đích và áp dụng kiểu nghe hiệu quả nhất để đạt được mục đích của họ.


Liên hệ chúng tôi ngay: 0938.69.2015 - 0964.239.172